هورمون آدرنوکورتیکوتروپین
راهنمای سریع آزمایش
هورمون آدرنوکورتیکوتروپین (ACTH) تولید کورتیزول را تحریک میکند. کورتیزول، یک هورمون استروئیدی است که توسط غدد فوقکلیوی ساخته میشود و برای تنظیم متابولیسم گلوکز، پروتئین و چربی، سرکوب پاسخ سیستم ایمنی و کمک به حفظ فشار خون مهم است.
آزمایشهای خون ACTH مقدار این هورمون را در خون اندازهگیری میکنند و همراه با آزمایشهای کورتیزول برای کمک به شناسایی شرایط مرتبط با سطح غیرطبیعی کورتیزول استفاده میشوند.
درباره آزمایش:
هدف آزمایش
آزمایش ACTH معمولاً همراه با آزمایش کورتیزول برای کمک به شناسایی، تشخیص و پایش اختلالات مرتبط با افزایش یا کاهش غیرطبیعی کورتیزول در بدن انجام میشود.
این اختلالات شامل موارد زیر هستند:
بیماری کوشینگ (Cushing Disease):
در این بیماری، افزایش کورتیزول در اثر وجود یک تومور تولیدکننده ACTH در غده هیپوفیز ایجاد میشود. این تومور در اغلب موارد خوشخیم است.
سندرم کوشینگ (Cushing Syndrome):
سندرم کوشینگ به مجموعهای از علائم و نشانههای ناشی از افزایش بیش از حد کورتیزول گفته میشود. علاوه بر بیماری کوشینگ، این سندرم ممکن است در اثر تومورهای غدد فوقکلیوی، هیپرپلازی غدد فوقکلیوی، مصرف طولانیمدت داروهای استروئیدی یا تومورهای تولیدکننده ACTH در خارج از هیپوفیز (تومورهای اکتوپیک) ایجاد شود. این تومورها اغلب در ریهها مشاهده میشوند.
بیماری آدیسون (نارسایی اولیه غدد فوقکلیوی):
در این بیماری، تولید کورتیزول به دلیل آسیبدیدگی یا تخریب غدد فوقکلیوی کاهش مییابد.
نارسایی ثانویه غدد فوقکلیوی:
در این حالت، کاهش تولید کورتیزول ناشی از اختلال عملکرد غده هیپوفیز است.
نارسایی هیپوفیز (Hypopituitarism):
نارسایی هیپوفیز به اختلال عملکرد یا آسیب غده هیپوفیز گفته میشود که موجب کاهش یا توقف تولید برخی هورمونهای هیپوفیزی، از جمله ACTH، میگردد.
اندازهگیری همزمان ACTH و کورتیزول میتواند به افتراق برخی از این اختلالات از یکدیگر کمک کند، زیرا سطح ACTH معمولاً در جهت مخالف سطح کورتیزول تغییر میکند.
در صورتی که نتایج غیرطبیعی مشاهده شود، پزشک ممکن است آزمایشهای تکمیلی بیشتری را برای تأیید یافتهها و تعیین علت زمینهای درخواست کند.
آزمایش ACTH چه چیزی را اندازه میگیرد؟
ACTH توسط غده هیپوفیز تولید میشود. غده هیپوفیز که در قاعده مغز قرار دارد، بخشی از سیستم غدد درونریز است. سیستم غدد درونریز مجموعهای از غدد تخصصی است که با تولید هورمونها، عملکرد اندامها، بافتها و سایر غدد بدن را تنظیم میکند.
بهطور طبیعی، زمانی که سطح کورتیزول خون کاهش مییابد، میزان ACTH افزایش پیدا میکند و هنگامی که سطح کورتیزول بالا میرود، ترشح ACTH کاهش مییابد.
در پاسخ به کاهش سطح کورتیزول، هیپوتالاموس هورمون آزادکننده کورتیکوتروپین (CRH) را ترشح میکند. این هورمون باعث تحریک غده هیپوفیز برای تولید ACTH میشود. ACTH نیز به نوبه خود غدد فوقکلیوی را برای تولید و ترشح کورتیزول تحریک میکند.
غدد فوقکلیوی دو غده کوچک هستند که در قسمت فوقانی هر کلیه قرار گرفتهاند.
برای تولید مقدار مناسب کورتیزول، هیپوتالاموس، هیپوفیز و غدد فوقکلیوی باید بهدرستی و بهصورت هماهنگ عمل کنند.
اختلال در عملکرد هر یک از این اجزا میتواند موجب افزایش یا کاهش تولید ACTH و کورتیزول شود و در نتیجه علائم و نشانههای ناشی از کمبود یا افزایش بیش از حد کورتیزول بروز کند.
اختلالاتی که میتوانند بر سطح ACTH تأثیر بگذارند شامل بیماری کوشینگ، بیماری آدیسون، نارسایی هیپوفیز و برخی تومورهای اکتوپیک تولیدکننده ACTH هستند.
برخی از تومورهایی که خارج از غده هیپوفیز و در اندامهایی مانند ریهها ایجاد میشوند، قادرند ACTH تولید کنند و در نتیجه موجب افزایش سطح کورتیزول خون شوند.
چه زمانی باید آزمایش ACTH انجام داد؟
آزمایش ACTH ممکن است پس از آنکه آزمایش کورتیزول نتایج غیرطبیعی نشان داد و زمانی که فرد دارای علائم یا نشانههای مرتبط با کورتیزول بیش از حد یا ناکافی است، درخواست شود.
کورتیزول بیش از حد میتواند باعث علائم زیر شود:
- چاقی، با اکثر وزن در تنه بدن و نه در بازوها و پاها
- جمع شدن چربی بین شانهها
- صورت گرد و قرمز
- پوست نازک و شکننده
- خطوط بنفش روی شکم
- ضعف عضلانی
- جوش یا آکنه
- عفونتهای پوستی
- افزایش موهای بدن
- خستگی
این موارد اغلب همراه با یافتههایی مانند فشار خون بالا، پتاسیم پایین، بیکربنات بالا، سطوح گلوکز بالا و گاهی اوقات دیابت همراه است.
اگر تولید کورتیزول کافی نداشته باشید ممکن است علائم زیر را نشان دهید:
- ضعف عضلانی
- خستگی
- کاهش وزن
- افزایش رنگدانه پوست، حتی در مناطقی که در معرض نور خورشید نیستند
- از دست دادن اشتها
- اسهال، حالت تهوع و استفراغ
- سرگیجه
- اشتیاق به خوردن نمک
این موارد اغلب همراه با یافتههایی مانند فشار خون پایین، قند خون پایین، سدیم پایین، پتاسیم بالا و کلسیم بالا همراه است.
علائم مشکوک به نارسایی هیپوفیز معمولاً شامل موارد زیر است:
- از دست دادن اشتها
- خستگی
- چرخه قاعدگی نامنظم
- اختلال عملکرد اندامهای جنسی (هیپوگنادیسم)
- کاهش میل جنسی
- ادرار کردن مکرر در شب
- کاهش وزن بیدلیل
- گرگرفتگی
- حساسیت به سرما
وقتی این ناشی از یک تومور هیپوفیز (معمولاً خوشخیم) باشد، فرد مبتلا ممکن است همچنین علائم مرتبط با فشرده شدن سلولها و اعصاب مجاور را داشته باشد. به عنوان مثال، تومور میتواند باعث تغییر در الگوی سردرد شود. همچنین میتواند بر اعصاب کنترلکننده بینایی اثر بگذارد و باعث علائمی مانند «دید تونلی» (ناتوانی در دیدن موارد در کنار)، از دست دادن بینایی در برخی مناطق محلی، یا دو بینی شود.
فهرست مطالب
چگونه میتوانم آزمایش هورمون آدرنوکورتیکوتروپین (ACTH) انجام دهم؟
آزمایشهای ACTH معمولاً توسط یک پزشک متخصص برای انجام در آزمایشگاه تجویز میشوند.
در طول آزمایش ACTH، نمونه خون توسط تکنسین آزمایشگاه از یک ورید در بازوی شما گرفته میشود.
قبل از آزمایش
بهطور کلی، پیش از انجام آزمایش ACTH آمادگی ویژهای لازم نیست؛ با این حال، پزشک ممکن است از شما بخواهد از شب قبل ناشتا باشید.
از آنجا که ترشح ACTH دارای ریتم شبانهروزی است، نمونه خون معمولاً در حدود ساعت ۸ صبح گرفته میشود تا نتیجه آزمایش از دقت بیشتری برخوردار باشد.
همچنین لازم است پزشک را از تمامی داروها، مکملها و فرآوردههای هورمونی که مصرف میکنید مطلع سازید، زیرا برخی داروها میتوانند بر سطح ACTH و کورتیزول تأثیر بگذارند.
حین آزمایش
در طول آزمایش ACTH، نمونه خون از یکی از وریدهای بازو گرفته میشود.
برای انجام خونگیری، ابتدا یک تورنیکت در قسمت فوقانی بازو بسته میشود تا جریان خون در وریدها افزایش یابد و دسترسی به آنها آسانتر شود.
سپس محل خونگیری با استفاده از محلول ضدعفونیکننده تمیز میشود و سوزن وارد ورید خواهد شد. خون در لوله مخصوص جمعآوری میشود و پس از تکمیل نمونهگیری، سوزن خارج میشود. کل فرایند خونگیری معمولاً تنها چند دقیقه زمان میبرد.
ممکن است هنگام ورود سوزن احساس درد یا سوزش خفیفی داشته باشید، اما این احساس معمولاً کوتاهمدت است.
بعد از آزمایش
پس از پایان خونگیری، روی محل ورود سوزن چسب یا پانسمان کوچکی قرار داده میشود.
بیشتر افراد میتوانند بلافاصله پس از نمونهگیری فعالیتهای روزمره خود را از سر بگیرند. با این حال، توصیه میشود حداقل تا ۲۴ ساعت از بلند کردن اجسام سنگین با دستی که از آن خونگیری شده است خودداری کنید.
گاهی ممکن است درد خفیف، کبودی جزئی یا حساسیت مختصری در محل خونگیری ایجاد شود که معمولاً طی مدت کوتاهی برطرف خواهد شد.
نتایج آزمایش هورمون آدرنوکورتیکوتروپین (ACTH)
دریافت نتایج آزمایش
در بیشتر موارد، نتایج آزمایش ACTH ظرف چند روز کاری آماده میشود. نتایج ممکن است از طریق مراجعه حضوری، سامانه آنلاین آزمایشگاه یا سایر روشهای اطلاعرسانی در اختیار بیمار قرار گیرد.
تفسیر نتایج آزمایش
تفسیر نتایج آزمایش ACTH در بسیاری از موارد پیچیده است و باید همراه با نتایج آزمایش کورتیزول و سایر یافتههای بالینی انجام شود.
سطوح ACTH و کورتیزول در طول شبانهروز تغییر میکنند. بهطور طبیعی، سطح ACTH در ساعات اولیه صبح به بیشترین مقدار خود میرسد و در ساعات پایانی شب به کمترین میزان کاهش مییابد.
از آنجا که ACTH ترشح کورتیزول را تحریک میکند، سطح کورتیزول نیز از الگوی مشابهی پیروی میکند؛ با این تفاوت که افزایش کورتیزول اندکی پس از افزایش ACTH رخ میدهد و در ساعات پایانی شب به کمترین مقدار خود میرسد.
بیماریها و اختلالاتی که بر محور هیپوتالاموس ـ هیپوفیز ـ فوقکلیه تأثیر میگذارند، میتوانند این ریتم طبیعی را مختل کنند.
به همین دلیل، نتایج ACTH معمولاً همراه با نتایج کورتیزول تفسیر میشوند.
جدول زیر الگوهای رایج ACTH و کورتیزول دیده شده با بیماریهای مختلف درگیر غدد فوقکلیوی و هیپوفیز را نشان میدهد.
| نام بیماری | CORTISOL | ACTH |
| Cushing disease (pituitary tumor producing ACTH) | افزایش | افزایش |
| Adrenal tumor | افزایش | کاهش |
| “Ectopic” ACTH (ACTH made by a tumor outside the pituitary, usually in the lung) | افزایش | افزایش |
| Addison’s disease (underactive or damaged adrenal glands) | کاهش | افزایش |
| Hypopituitarism | کاهش | کاهش یا نرمال |
یک نتیجه ACTH بالا میتواند نشاندهنده ابتلای شما به بیماری کوشینگ، بیماری آدیسون، غدد اندوکرین و تشکیلدهنده تومور (نئوپلازی چندگانه غدد درونریز)، یا تومورهای تولیدکننده ACTH اکتوپیک باشد.
یک نتیجه ACTH پایین میتواند ناشی از تومور غده فوقکلیوی، داروهای استروئیدی، یاکم کاری هیپوفیز باشد.
تمایز قائل شدن بین بیماری کوشینگ و ACTH اکتوپیک تنها با اندازهگیری کورتیزول و ACTH امکانپذیر نیست. اغلب از آزمونهای مختلف دیگر برای کمک به متخصصان پزشکی در ایجاد این تمایز استفاده میشود. آزمایش تغییرات سطح کورتیزول هنگامی که داروهای خاصی برای تحریک یا سرکوب تولید هورمون تجویز میشوند، اغلب به پزشک در انجام تشخیص صحیح کمک میکند.
سوالاتی که ممکن است بخواهید در مورد نتایج آزمایش خود از پزشک خود بپرسید عبارتند از:
- آیا تست های دیگری همراه با سطح ACTH من انجام شد؟
- اگر چنین است، آیا آنها طبیعی یا غیرطبیعی بودند؟
- اگر سطح ACTH من غیرطبیعی است، محتملترین علت چیست؟
- آیا آزمونهای پیگیری یا تکمیلی را توصیه میکنید؟
- آیا باید تغییراتی در رژیم غذایی یا سبک زندگی خود ایجاد کنم؟
منابع
A.D.A.M. Medical Encyclopedia. Cortisol Blood Test. Updated May 13, 2021. Accessed November 24, 2022. https://medlineplus.gov/ency/article/003693.htm
Cortisol Urine Test. Updated May 13, 2021. Accessed November 24, 2022. https://medlineplus.gov/ency/article/003703.htm
A.D.A.M. Medical Encyclopedia. Cushing Disease. Updated May 13, 2021. Accessed November 24, 2022. https://medlineplus.gov/ency/article/000348.htm
A.D.A.M. Medical Encyclopedia. Cushing Syndrome. Updated May 13, 2021. Accessed November 24, 2022. https://medlineplus.gov/ency/article/000410.htm
A.D.A.M. Medical Encyclopedia. Dexamethasone Suppression Test. Updated May 13, 2021. Accessed November 24, 2022. https://medlineplus.gov/ency/article/003694.htm
A.D.A.M. Medical Encyclopedia. Ectopic Cushing Syndrome. Updated May 13, 2021. Accessed November 24, 2022. https://medlineplus.gov/ency/article/000406.htm
Genetic and Rare Diseases Information Center. Cushing’s Syndrome. Updated November 8, 2021. Accessed November 24, 2022. https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/6224/cushings-syndrome
Grossman AB. Overview of the Adrenal Glands. Merck Manual Consumer Edition. Updated September 2022. Accessed November 24, 2022. https://www.merckmanuals.com/home/hormonal-and-metabolic-disorders/adrenal-gland-disorders/overview-of-the-adrenal-glands
Grossman AB. Secondary Adrenal Insufficiency. Merck Manual Professional Edition. Updated September 2022. Accessed November 24, 2022. https://www.merckmanuals.com/professional/endocrine-and-metabolic-disorders/adrenal-disorders/secondary-adrenal-insufficiency
Nieman LK. Medical Therapy of Hypercortisolism (Cushing’s Syndrome). In: Lacroix A, ed. UpToDate. Updated August 29, 2022. Accessed November 24, 2022. https://www.uptodate.com/contents/medical-therapy-of-hypercortisolism-cushings-syndrome