آزمایش NIPT یا سل فری چیست؟ راهنمای کامل زمان، دقت، تعیین جنسیت
همچنین شناخته میشود به عنوان:
تست ان آی پی تی، آزمایش nifty، نیپت، cell-free Dna ، سل فری، Non-Invasive Prenatal Testing ، Non-Invasive Prenatal screening(NIPS)
آزمایش در یک نگاه
- چرا این آزمایش انجام میشود؟
برای ارزیابی خطر وجود برخی اختلالات کروموزومی در جنین.
- چه زمانی باید انجام شود؟
از هفتهی دهم بارداری به بعد.
- نمونه مورد نیاز چیست؟
نمونه خون وریدی که از بازوی مادر گرفته میشود.
- آیا نیاز به آمادگی قبل از آزمایش دارد؟
خیر، این آزمایش به آمادگی خاصی نیاز ندارد.
آزمایش NIPT (سل فری) چیست و چه چیزی را بررسی میکند؟
غربالگری غیرتهاجمی دوران بارداری (Non-Invasive Prenatal Testing؛ NIPT) به ارزیابی خطر وجود برخی اختلالات کروموزومی در جنین کمک میکند. این آزمایش یک آزمایش غربالگری است، نه یک آزمایش تشخیصی؛ بنابراین نمیتواند بهطور قطعی وجود یا عدم وجود یک اختلال کروموزومی را تأیید یا رد کند. در صورتی که نتیجهNIPT خطر بالای یک ناهنجاری کروموزومی را نشان دهد، معمولاً انجام آزمایشهای تشخیصی مانند نمونهبرداری از پرزهای جفتی (CVS) یا آمنیوسنتز برای تأیید تشخیص توصیه میشود.
NIPTماده ژنتیکی موسوم بهDNA آزاد سلولی (cell-free DNA یا cfDNA) را بررسی میکند. این DNA از سلولهای جفت آزاد شده و در دوران بارداری در خون مادر گردش میکند. cfDNA با منشأ جفتی معمولاً نمایانگر وضعیت ژنتیکی جنین است؛ بنابراین بررسی آن میتواند احتمال وجود برخی ناهنجاریهای کروموزومی را ارزیابی کند. این آزمایش از هفتهی دهم بارداری به بعد قابل انجام است.
اگرچه روشهای مختلفNIPT شباهت زیادی با یکدیگر دارند، ممکن است هر آزمایشگاه پنلهای متفاوت یا آزمونهای اختیاری برای بررسی کروموزومهای جنسی یا سندرمهای حذف کوچک(Microdeletion) ارائه دهد. بنابراین، انتخاب نوع آزمایش باید با نظر پزشک معالج و در صورت نیاز، مشاور ژنتیک انجام شود.
NIPTممکن است برای غربالگری موارد زیر استفاده شود:
وجود کروموزوم اضافی (تریزومیها) مانند:
سندرم داون (تریزومی 21):
شایعترین ناهنجاری کروموزومی بررسیشده درNIPTتست است. افراد مبتلا معمولاً ویژگیهای بالینی مشترکی دارند، اگرچه شدت بروز این ویژگیها میتواند بسیار متفاوت باشد.
سندرم ادوارد (تریزومی 18) و سندرم پاتو (تریزومی 13):
این آزمایش علاوه بر امکان تعیین جنس کروموزومی جنین (در صورت درخواست)، میتواند برخی ناهنجاریهای کروموزومهای جنسی را نیز غربالگری کند؛ از جمله:
- سندرم ترنر
- سندرم کلاینفلتر
- سندرم XXX (تریپل ایکس)
اختلالات کروموزومهای جنسی
برخی افراد برای اطلاع از جنسیت جنین این بخش را بررسی میکنند، اما این آزمایش همچنین میتواند اختلالات کروموزومهای جنسی مانند:سندرم ترنر،سندرم کلاینفلتر، سندرم XXX را نیز شناسایی کند.
سندرمهای حذف کوچک (Microdeletion syndromes)
برخی آزمایشگاهها امکان غربالگری سندرمهای ناشی از حذف بخشهای کوچکی از کروموزومها را نیز ارائه میدهند. این تغییرات میتوانند موجب کاهش بخشی از اطلاعات ژنتیکی شده و بر رشد و تکامل جنین تأثیر بگذارند.
با این حال، بهجز سندرم دیجورج(سندرم حذف 22q11.2)، کارایی بالینی و دقت غربالگری برای سایر سندرمهای حذف کوچک هنوز بهطور کامل اثبات نشده است؛ بنابراین انجام این بررسیها بهصورت روتین در همه دستورالعملهای تخصصی توصیه نمیشود.
تعیین جنسیت در آزمایش NIPT و بررسی کروموزوم Y
یکی از مهمترین کاربردهای آزمایش سل فری برای بسیاری از والدین، امکان اطلاع از جنسیت جنین در مراحل اولیه بارداری است. اما این کار چگونه انجام میشود؟
در حالت طبیعی، هر سلول بدن انسان دارای ۴۶ کروموزوم است که یک جفت از آنها کروموزومهای جنسی هستند.
-
زنان: دارای دو کروموزوم X هستند (XX)
-
مردان: دارای یک کروموزوم X و یک کروموزوم Y هستند (XY)
پدر چگونه تعیینکننده جنسیت جنین است؟
سلولهای جنسی (تخمک و اسپرم) تنها ۲۳ کروموزوم دارند. تخمک مادر همواره حامل کروموزوم X است، اما اسپرم پدر میتواند حامل کروموزوم X یا Y باشد. بنابراین، در زمان لقاح، این اسپرم پدر است که تعیینکننده جنسیت جنین است. اگر اسپرم حامل کروموزوم X باشد، جنین دختر (XX) و اگر حامل کروموزوم Y باشد، جنین پسر (XY) خواهد بود.
تشخیص جنسیت با آزمایش خون مادر چگونه انجام میشود؟
در آزمایش NIPT، متخصصان با بررسی قطعات DNA آزاد جنینی (cffDNA) موجود در خون مادر، به دنبال یافتن توالیهای اختصاصی کروموزوم Y میگردند:
-
اگر قطعات کروموزوم Y در خون مادر یافت شود، به این معنی است که جنین پسر است.
-
اگر هیچ اثری از کروموزوم Y یافت نشود، نشاندهنده این است که جنین دختر است.
فهرست مطالب
تفسیر آزمایش NIPT برای تعیین جنسیت (آیا نتایج قابل اعتماد است؟)
تعیین جنسیت جنین از طریق شناسایی کروموزوم Y در خون مادر، از هفته دهم بارداری با دقت بسیار بالا (نزدیک به ۹۹ درصد) امکانپذیر است. شرط اصلی برای تفسیر دقیق آزمایش NIPT و تعیین جنسیت این است که میزان DNA جنینی در خون مادر (Fetal Fraction) به حد نصاب لازم رسیده باشد.
با این حال، باید توجه داشت که NIPT در درجه اول یک آزمون غربالگری برای بررسی ناهنجاریهای کروموزومی است و هرچند دقت آن در تعیین جنس کروموزومی بسیار بالا است، در موارد بسیار نادر احتمال بروز نتایج نادرست نیز وجود دارد.
نکته مهم: اگر والدین تمایلی به اطلاع از جنسیت جنین نداشته باشند، میتوانند پیش از انجام آزمایش در پذیرش آزمایشگاه درخواست کنند که نتیجه مربوط به کروموزومهای جنسی تنها از نظر سلامت بررسی شود و جنسیت جنین در گزارش کتبی ذکر نگردد تا از افشای ناخواسته آن جلوگیری شود.
سوالات رایج
این آزمایش چگونه استفاده میشود؟
غربالگری غیرتهاجمی دوران بارداری (NIPT) برای ارزیابی خطر وجود برخی ناهنجاریهای کروموزومی در جنین بهکار میرود، از جمله:
سندرم داون (تریزومی ۲۱)
سندرم ادوارد (تریزومی ۱۸)
سندرم پاتو (تریزومی ۱۳)
همچنین این آزمایش میتواند برای غربالگری ناهنجاریهای کروموزومهای جنسی (تغییر در تعداد کروموزومهای X یا Y) مورد استفاده قرار گیرد. برخی آزمایشگاهها نیز آزمایشهای تکمیلی برای غربالگری سندرمهای حذف کوچک ارائه میکنند؛ اختلالاتی که در اثر حذف بخش کوچکی از ماده ژنتیکی در یک کروموزوم ایجاد میشوند.
پیش از انجام NIPT، توصیه میشود درباره مزایا، محدودیتها و سایر گزینههای غربالگری با پزشک خود مشورت کنید تا مناسبترین روش برای شرایط شما انتخاب شود. در صورت نیاز، مشاوره ژنتیک نیز میتواند در تصمیمگیری آگاهانه کمککننده باشد.
چه زمانی درخواست میشود؟
آزمایش NIPT از هفتهی دهم بارداری به بعد قابل انجام است. در صورتی که نمونه خون پیش از تکمیل هفتهی دهم بارداری گرفته شود، ممکن است توسط آزمایشگاه قابل پذیرش نباشد یا نتیجه قابل اعتمادی ارائه نکند. بنابراین، پیش از نمونهگیری باید از کامل شدن حداقل ۱۰ هفته بارداری اطمینان حاصل شود.
نتیجه آزمایش چه معنایی دارد؟
نتایج ممکن است به صورت «کمخطر (Low risk / منفی)» یا «پرخطر (High risk / مثبت)» گزارش شوند.
نتیجه منفی یا کمخطر:
نتیجه کمخطر نشان میدهد که احتمال وجود ناهنجاریهای کروموزومی بررسیشده در جنین پایین است. بیشتر آزمایشهای NIPT یا NIPS بهطور معمول خطر ابتلا به سندرم داون (تریزومی ۲۱)، سندرم ادوارد (تریزومی ۱۸) و سندرم پاتو (تریزومی ۱۳) را ارزیابی میکنند. بسته به نوع آزمایش درخواستی، ممکن است کروموزومهای جنسی (X و Y) و برخی سندرمهای حذف کوچک نیز بررسی شوند.
با این حال، باید توجه داشت که NIPT یک آزمون غربالگری است و نه یک آزمون تشخیصی؛ بنابراین، اگرچه احتمال وجود اختلال کاهش مییابد، اما بهطور کامل رد نمیشود و در موارد نادر ممکن است نتیجه منفی کاذب رخ دهد.
همچنین NIPT همه ناهنجاریهای کروموزومی یا تمامی بیماریهای ژنتیکی ناشی از تغییرات کوچک DNA را بررسی نمیکند؛ بنابراین، طبیعی بودن نتیجه این آزمایش به معنای رد کامل تمام بیماریهای ژنتیکی یا مادرزادی نیست.
نتیجه مثبت یا پرخطر:
نتیجه پرخطر نشان میدهد که احتمال وجود یک ناهنجاری کروموزومی در جنین افزایش یافته است، اما بهتنهایی تشخیص قطعی محسوب نمیشود.
دقت NIPT برای غربالگری سندرم داون (تریزومی ۲۱) بسیار بالا است، اما عملکرد آن برای تریزومی ۱۸، تریزومی ۱۳، ناهنجاریهای کروموزومهای جنسی و سندرمهای حذف کوچک متفاوت بوده و معمولاً کمتر از تریزومی ۲۱ است.
از آنجا که این آزمایش غربالگری است، احتمال مثبت کاذب نیز وجود دارد؛ یعنی ممکن است نتیجه پرخطر گزارش شود، در حالی که جنین واقعاً مبتلا نباشد.
به همین دلیل، در صورت دریافت نتیجه پرخطر، انجام آزمایشهای تشخیصی برای تأیید یا رد تشخیص توصیه میشود.
آزمایشهای تشخیصی تأییدی
در صورت گزارش نتیجه پرخطر، ممکن است پزشک انجام یکی از آزمایشهای زیر را توصیه کند:
نمونهبرداری از پرزهای جفتی (CVS)
این آزمایش معمولاً بین هفتههای ۱۰ تا ۱۳ بارداری انجام میشود. در این روش، مقدار کمی از بافت جفت برای بررسی کروموزومی نمونهبرداری میشود.
آمنیوسنتز
آمنیوسنتز معمولاً از هفتهی ۱۵ یا ۱۶ بارداری به بعد انجام میشود. در این روش، مقدار کمی از مایع آمنیوتیک اطراف جنین برای بررسیهای ژنتیکی نمونهگیری میشود.
بر روی نمونههای بهدستآمده ممکن است آزمایشهایی مانند کاریوتایپ یا میکروآرایه کروموزومی (Chromosomal Microarray Analysis; CMA) انجام شود تا وجود یا عدم وجود ناهنجاری کروموزومی با دقت بیشتری مشخص شود.
عوامل مختلفی میتوانند باعث این وضعیت شوند، از جمله:
در برخی موارد، آزمایشگاه ممکن است نتیجه را بهصورت «نامشخص» (No Call) گزارش کند. این وضعیت معمولاً زمانی رخ میدهد که مقدار DNA آزاد جنینی با منشأ جفتی (Fetal Fraction) در نمونه خون مادر برای انجام تحلیل کافی نباشد.
عوامل مختلفی میتوانند باعث ایجاد نتیجه No Call شوند، از جمله:
- پایین بودن سن بارداری (نمونهگیری زودتر از هفتهی دهم)
- بارداری چندقلویی
- چاقی یا اضافهوزن قابلتوجه مادر
- پایین بودن کسر DNA جنینی (Fetal Fraction)
- برخی شرایط مربوط به جفت یا بارداری
در صورت گزارش نتیجه No Call، پزشک با توجه به شرایط بالینی، سن بارداری و علت احتمالی این وضعیت، درباره انجام مجدد آزمایش یا استفاده از روشهای تشخیصی مناسب تصمیمگیری خواهد کرد.
انجمنهای علمی معتبر، از جمله کالج متخصصان زنان و زایمان آمریکا (ACOG) و انجمن طب مادر و جنین (SMFM)، توصیه میکنند در صورت دریافت نتیجه «نامشخص» (No Call)، بهویژه اگر علت آن پایین بودن کسر DNA جنینی (Fetal Fraction) نباشد، بیمار تحت مشاوره ژنتیک قرار گیرد و بر اساس شرایط بالینی، انجام آزمایشهای تشخیصی مانند نمونهبرداری از پرزهای جفتی (CVS) یا آمنیوسنتز بررسی شود.
در مواردی که نمونه خون پیش از هفتهی دهم بارداری گرفته شده باشد، ممکن است پزشک تکرار آزمایش را در زمان مناسب توصیه کند. همچنین در زنان مبتلا به چاقی، به دلیل احتمال پایین بودن کسر DNA جنینی، ممکن است روشهای جایگزین یا تکمیلی غربالگری و تشخیص مدنظر قرار گیرد.
از آنجا که روشهای انجام تست NIPT و دامنه اختلالات قابل بررسی در آزمایشگاههای مختلف یکسان نیست، توصیه میشود پیش از انجام آزمایش و همچنین پس از دریافت نتیجه، در صورت نیاز از مشاوره ژنتیک استفاده شود. در موارد پرخطر یا نتایج غیرطبیعی نیز ارجاع به متخصص طب مادر و جنین یا مشاور ژنتیک توصیه میشود.
آیا باید از پزشک درباره انجام NIPT سؤال کنم؟
غربالگری غیرتهاجمی دوران بارداری (NIPT) که بر پایه بررسی DNA آزاد سلولی (cfDNA) انجام میشود، یکی از روشهای غربالگری ناهنجاریهای کروموزومی جنین است. با این حال، ممکن است این آزمایش بهصورت روتین برای همه افراد پیشنهاد نشود.
اگر درباره انجام NIPT سؤال دارید یا تمایل به انجام آن دارید، بهتر است با پزشک خود درباره مزایا، محدودیتها و سایر گزینههای غربالگری موجود گفتوگو کنید تا مناسبترین روش بر اساس شرایط بارداری شما انتخاب شود.
در صورت نیاز، ممکن است به مشاور ژنتیک ارجاع داده شوید تا درباره مزایا و محدودیتهای آزمایش، مفهوم نتایج کمخطر (Screen Negative) و پرخطر (Screen Positive) و اقدامات بعدی، اطلاعات کاملتری دریافت کنید.
بهجز آزمایش NIPT، چه گزینههای غربالگری دیگری وجود دارد؟
گزینههای دیگر شامل موارد زیر هستند:
غربالگری سهماهه اول بارداری:
این غربالگری معمولاً بین هفتههای ۱۱ تا ۱۳+۶ روز بارداری انجام میشود و شامل موارد زیر است:
- سونوگرافی برای اندازهگیری ضخامت فضای پشت گردن جنین (Nuchal Translucency; NT)
- اندازهگیری پروتئین پلاسمایی مرتبط با بارداری A (PAPP-A)
- اندازهگیری هورمون گنادوتروپین جفتی انسانی (β-hCG)
غربالگری سهماهه دوم بارداری:
این غربالگری معمولاً در هفتههای ۱۵ تا ۲۲ بارداری انجام میشود و شامل موارد زیر است:
- آلفافیتوپروتئین (AFP)
- Β-hCG
- استریول غیرکونژوگه (uE3)
که بهعنوان غربالگری سهگانه (Triple Test) شناخته میشود.
در برخی مراکز، اندازهگیری اینهیبین A (Inhibin A) نیز به موارد فوق افزوده میشود که در این صورت غربالگری چهارگانه (Quadruple Test) نام دارد.
غربالگری ترکیبی (Integrated screening):
در این روش، نتایج غربالگری سهماهه اول و سهماهه دوم با یکدیگر ترکیب میشوند تا برآورد دقیقتری از خطر ناهنجاریهای کروموزومی ارائه شود.
اگر نتیجه هر یک از آزمونهای غربالگری نشاندهنده خطر بالا باشد، معمولاً انجام آزمایشهای تشخیصی مانند CVS یا آمنیوسنتز برای تأیید یا رد تشخیص توصیه میشود.
بهطور کلی، انجام همزمان چند آزمون غربالگری مستقل برای یک هدف توصیه نمیشود؛ زیرا میتواند احتمال نتایج مثبت کاذب را افزایش دهد. بنابراین، پس از دریافت نتیجه پرخطر در یک آزمون غربالگری، معمولاً باید از آزمایشهای تشخیصی استفاده شود، نه اینکه غربالگری دیگری جایگزین آن شود.
انتخاب نوع غربالگری به عواملی مانند سن بارداری، شرایط بالینی مادر، ترجیح فرد، امکانات مرکز درمانی و نظر پزشک معالج بستگی دارد.
در نهایت، توصیه میشود پیش از انتخاب هر روش غربالگری یا تشخیصی، درباره مزایا، محدودیتها و پیامدهای احتمالی هر روش با پزشک یا مشاور ژنتیک مشورت کنید. همچنین برای افرادی که نتیجه غربالگری یا آزمایش تشخیصی آنها غیرطبیعی یا مثبت گزارش شده است، انجام مشاوره ژنتیک پس از آزمایش اکیداً توصیه میشود.
اگر در بارداری فعلی NIPT من منفی باشد، آیا در بارداری بعدی باید دوباره انجام شود؟
بله. NIPT یک آزمون غربالگری است که در هر بارداری بهصورت مستقل قابل انجام است. از آنجا که DNA آزاد سلولی با منشأ جفت (cfDNA) مربوط به همان بارداری است، نتیجه یک بارداری قابل تعمیم به بارداریهای بعدی نیست. بنابراین، در هر بارداری باید خطر ناهنجاریهای کروموزومی بهطور جداگانه ارزیابی شود.
نتایج NIPT چقدر طول میکشد؟
زمان آماده شدن نتیجه به روش انجام آزمایش و آزمایشگاه ارائهدهنده خدمات بستگی دارد. در بیشتر موارد، نتایج ظرف 10 روز کاری آماده میشوند، اما این زمان ممکن است در آزمایشگاههای مختلف متفاوت باشد. برای اطلاع از زمان دقیق پاسخدهی، بهتر است با آزمایشگاه انجامدهنده آزمایش مشورت کنید.
آیا NIPT نقایص لوله عصبی باز مانند اسپینا بیفیدا را تشخیص میدهد؟
خیر. آرمایش NIPT برای غربالگری ناهنجاریهای کروموزومی طراحی شده است و قادر به شناسایی نقایص لوله عصبی باز (Open Neural Tube Defects) مانند اسپینا بیفیدا یا برخی نقایص دیواره شکم نیست.
غربالگری این ناهنجاریها معمولاً با استفاده از موارد زیر انجام میشود:
- سونوگرافی دقیق سهماهه دوم بارداری
- اندازهگیری آلفافیتوپروتئین سرم مادر (Maternal Serum AFP) در سهماهه دوم بارداری
در صورت لزوم، پزشک ممکن است بررسیهای تکمیلی دیگری نیز درخواست کند.
آیا این آزمایش جنسیت جنین را مشخص میکند؟
این موضوع به نوع آزمایش درخواستی و خدمات ارائهشده توسط آزمایشگاه بستگی دارد. بسیاری از آزمایشگاهها بهطور معمول کروموزومهای ۲۱، ۱۸، ۱۳، X و Y را بررسی میکنند. در این صورت، علاوه بر غربالگری ناهنجاریهای کروموزومی، جنس کروموزومی جنین نیز قابل تعیین خواهد بود.
با این حال، باید توجه داشت که NIPT یک آزمون غربالگری است و هرچند دقت آن در تعیین جنس کروموزومی بسیار بالا است، در موارد نادر احتمال بروز نتایج نادرست نیز وجود دارد.
اگر والدین تمایلی به اطلاع از جنسیت جنین نداشته باشند، در بسیاری از آزمایشگاهها میتوان درخواست کرد که تنها نتیجه مربوط به ناهنجاریهای کروموزومهای جنسی گزارش شود و جنسیت جنین در گزارش ذکر نشود. همچنین میتوان این درخواست را پیش از انجام آزمایش در پرونده بیمار ثبت کرد تا از افشای ناخواسته جنسیت جلوگیری شود.
آزمایشهای مرتبط
- First Trimester Screening
Amniocentesis
Chromosome Analysis (Karyotyping)
Maternal Serum Screening, Second Trimester
National Society of Genetic Counselors: Before and During Pregnancy
National Human Genome Research Institute: Chromosome Abnormalities
NIH Genetic and Rare Diseases Information Center: Chromosome Disorders
National Association for Down Syndrome
National Down Syndrome Society
Trisomy 18 Foundation
MedlinePlus Medical Encyclopedia: Trisomy 13
سایر آزمایشات
آزمایش nipt
آزمایش تعیین هویت
آزمایش BRCA
هورمون محرک تیروئید