آزمایش BRCA
BRCA Gene Mutation Testing
راهنمای سریع آزمایش BRCA
آزمایش شناسایی جهش در ژنهای BRCA1 و BRCA2 یک آزمایش ژنتیکی است که مشخص میکند آیا فرد حامل جهشهای ارثی بیماریزا (Pathogenic Variants) در این ژنها است یا خیر. این جهشها میتوانند خطر ابتلا به برخی سرطانهای ارثی، بهویژه سرطان پستان و سرطان تخمدان، را به میزان قابلتوجهی افزایش دهند.
این آزمایش معمولاً بر روی نمونه خون انجام میشود، اما در برخی موارد میتوان از نمونه بزاق یا سلولهای جمعآوریشده از سطح داخلی گونه نیز استفاده کرد.
شناسایی یک جهش بیماریزا در ژنهای BRCA به معنای ابتلای قطعی فرد به سرطان نیست، بلکه نشاندهنده افزایش خطر ابتلا در طول زندگی است. آگاهی از این وضعیت به پزشک و بیمار کمک میکند تا برنامههای مناسب غربالگری، پیشگیری، تشخیص زودهنگام و در صورت نیاز، درمان هدفمند را طراحی کنند.
درباره آزمایش
هدف از آزمایش
هدف از آزمایش BRCA، شناسایی جهشهای ارثی در ژنهای BRCA1 و BRCA2 است که با افزایش خطر ابتلا به سرطانهای ارثی ارتباط دارند. جهش (Mutation) یا واریانت (Variant) به تغییر دائمی در توالی DNA گفته میشود. برخی از این تغییرات هیچ اثری بر سلامت فرد ندارند، اما برخی دیگر عملکرد طبیعی ژن را مختل کرده و خطر ابتلا به بیماریها، از جمله سرطان، را افزایش میدهند. ژنها واحدهای وراثتی بدن هستند که از پدر و مادر به فرزندان منتقل میشوند و دستورالعمل ساخت پروتئینهای موردنیاز سلول را در خود ذخیره کردهاند. این ژنها علاوه بر تعیین ویژگیهای ارثی مانند رنگ چشم، رنگ مو و قد، در رشد، ترمیم سلولها و حفظ سلامت بدن نیز نقش اساسی دارند.ژنهای BRCA چه نقشی در بدن دارند؟
تمام افراد بهطور طبیعی دارای دو ژن BRCA1 و BRCA2 هستند. این ژنها در گروه ژنهای سرکوبکننده تومور (Tumor Suppressor Genes) قرار میگیرند و نقش بسیار مهمی در حفظ پایداری ژنتیکی سلولها دارند. پروتئینهای تولیدشده توسط این ژنها در فرآیندهای زیر نقش دارند:- ترمیم آسیبهای DNA، بهویژه شکستهای دو رشتهای DNA
- حفظ پایداری ژنوم
- کنترل چرخه سلولی
- جلوگیری از تکثیر سلولهای آسیبدیده
- پیشگیری از تشکیل تومور
جهش در ژنهای BRCA چگونه باعث سرطان میشود؟
اگر فرد یک نسخه جهشیافته از ژن BRCA1 یا BRCA2 را از یکی از والدین به ارث ببرد، توانایی سلولها در ترمیم آسیبهای DNA کاهش مییابد. در نتیجه:- آسیبهای ژنتیکی بهتدریج در سلول تجمع پیدا میکنند.
- احتمال ایجاد جهشهای جدید افزایش مییابد.
- کنترل رشد و تقسیم سلولی مختل میشود.
- احتمال تبدیل سلولهای طبیعی به سلولهای سرطانی بیشتر خواهد شد.
| Estimated Lifetime Risk with BRCA2 Mutation | Estimated Lifetime Risk withBRCA1 Mutation | Approximate Lifetime Risk | Cancer Type |
| 45-70% | 55-70% | 12.9% | Female Breast Cancer |
| 8% | 1% | 0.13% | Male Breast Cancer |
| 15% | 40% | 1.2% | Ovarian Cancer |
| 30-40% | 15-20% | 12.5% | Prostate Cancer |
| 5% | 2-4% | 1.7% | Pancreatic Cancer |
آیا همه سرطانها ارثی هستند؟
خیر. اکثر موارد سرطان به علت عوامل اکتسابی مانند افزایش سن، عوامل محیطی، سبک زندگی، مصرف دخانیات، چاقی و سایر عوامل خطر ایجاد میشوند و ارتباطی با جهشهای ارثی ندارند. برآورد میشود:- تنها حدود ۵ تا ۱۰ درصد سرطانهای پستان منشأ ارثی داشته باشند.
- حدود ۱۵ درصد سرطانهای تخمدان با جهشهای ارثی، بهویژه در ژنهای BRCA، مرتبط باشند.
- درصد کمتری از سرطانهای پروستات و پانکراس نیز با این جهشها ارتباط دارند.
آزمایش BRCA چه مواردی را بررسی میکند؟
آزمایش BRCA با هدف شناسایی تغییرات ژنتیکی بیماریزا در ژنهای BRCA1 و BRCA2 انجام میشود. بسته به شرایط بالینی و سابقه خانوادگی، نوع آزمایش ممکن است متفاوت باشد.۱. پنل چندژنی (Multigene Panel)
امروزه در اغلب بیماران از پنلهای چندژنی مبتنی بر فناوری توالییابی نسل جدید (Next-Generation Sequencing; NGS) استفاده میشود. این پنلها علاوه بر بررسی کامل ژنهای BRCA1 و BRCA2، ژنهای دیگری را که با افزایش خطر سرطانهای ارثی مرتبط هستند نیز ارزیابی میکنند؛ از جمله:- PALB2
- ATM
- CHEK2
- TP53
- PTEN
- CDH1
- STK11
- RAD51C
- RAD51D
- BRIP1
۲. بررسی جهش شناختهشده خانوادگی (Targeted Testing)
اگر پیشتر در یکی از اعضای خانواده یک جهش بیماریزای مشخص شناسایی شده باشد، معمولاً فقط همان جهش در سایر بستگان بررسی میشود. این روش سریعتر، کمهزینهتر و از نظر بالینی بسیار کاربردی است.۳. بررسی Founder Mutations
در افراد با تبار یهودیان اشکنازی، سه جهش خاص در ژنهای BRCA شیوع بیشتری دارند که به آنها Founder Mutations گفته میشود. در این افراد، در صورت وجود اندیکاسیون مناسب، ممکن است ابتدا فقط همین سه جهش بررسی شوند؛ هرچند امروزه در بسیاری از مراکز، انجام پنل کامل ژنی ترجیح داده میشود تا احتمال از دست رفتن سایر جهشهای بیماریزا کاهش یابد.فهرست مطالب
چه افرادی باید آزمایش BRCA را انجام دهند؟
انجام آزمایش ژنتیکی BRCA1 و BRCA2 برای همه افراد جامعه توصیه نمیشود. این آزمایش معمولاً برای افرادی پیشنهاد میشود که بر اساس سابقه فردی یا خانوادگی، در معرض خطر بالاتری برای ابتلا به سرطانهای ارثی قرار دارند.
راهنماهای معتبر بینالمللی، از جمله شبکه ملی جامع سرطان (NCCN)، کالج آمریکایی ژنتیک پزشکی و ژنومیک (ACMG) و انجمن انکولوژی بالینی آمریکا (ASCO)، معیارهایی را برای انتخاب افراد مناسب جهت انجام این آزمایش ارائه کردهاند.
مواردی که بر اساس سابقه فردی انجام آزمایش توصیه میشود
در شرایط زیر، پزشک ممکن است انجام آزمایش BRCA یا پنل ژنتیکی سرطانهای ارثی را توصیه کند:
سرطان پستان
- تشخیص سرطان پستان در سن ۴۵ تا ۵۰ سالگی یا کمتر
- سرطان پستان سهگانه منفی (Triple-Negative Breast Cancer؛ ER-، PR- و HER2-) که در ۶۰ سالگی یا قبل از آن تشخیص داده شده باشد.
- ابتلا به دو سرطان اولیه پستان، بهویژه اگر یکی از آنها قبل از ۵۰ سالگی ایجاد شده باشد.
- سرطان پستان همراه با سابقه خانوادگی قوی سرطان پستان یا تخمدان.
- سرطان پستان در مردان، در هر سنی.
سرطان تخمدان
تمام زنان مبتلا به سرطانهای زیر، صرفنظر از سن تشخیص، معمولاً کاندید انجام آزمایش BRCA هستند:
- سرطان اپیتلیال تخمدان
- سرطان لوله فالوپ
- سرطان اولیه صفاق (Primary Peritoneal Cancer)
سرطان پروستات
- سرطان پروستات متاستاتیک
- سرطان پروستات پرخطر یا بسیار پرخطر
- سرطان پروستات همراه با سابقه خانوادگی سرطانهای مرتبط با BRCA
- سرطان پروستات در افراد با تبار یهودیان اشکنازی
سرطان پانکراس
افراد مبتلا به سرطان پانکراس، بهویژه در صورت وجود سابقه خانوادگی سرطانهای ارثی، ممکن است نیازمند انجام آزمایش ژنتیکی باشند.
مواردی که بر اساس سابقه خانوادگی انجام آزمایش توصیه میشود
وجود سابقه سرطان در بستگان خونی میتواند احتمال وجود یک جهش ارثی را افزایش دهد.
در صورتی که یکی از بستگان درجه یک، دو یا سه دارای هر یک از شرایط زیر باشد، انجام آزمایش ژنتیکی ممکن است توصیه شود:
- سرطان پستان قبل از ۵۰ سالگی
- سرطان پستان سهگانه منفی
- سرطان پستان در مردان
- سرطان تخمدان
- سرطان لوله فالوپ
- سرطان اولیه صفاق
- سرطان پروستات متاستاتیک
- سرطان پانکراس
- ابتلای چند نفر از اعضای خانواده به سرطان پستان، تخمدان، پروستات یا پانکراس
- ابتلای یک فرد به بیش از یک سرطان اولیه
- تشخیص سرطان در سنین پایینتر از حد معمول
بستگان خونی شامل افراد زیر هستند:
- پدر و مادر
- خواهر و برادر
- فرزندان
- پدربزرگ و مادربزرگ
- نوهها
- عمه، عمو، خاله و دایی
- عموزاده، عمهزاده، خالهزاده و داییزاده
- خواهر یا برادر ناتنی
ارزیابی سابقه بیماری در هر دو سمت مادری و پدری خانواده اهمیت دارد، زیرا جهشهای BRCA میتوانند از هر یک از والدین به ارث برسند.
اگر در خانواده جهش BRCA شناسایی شده باشد
اگر در یکی از اعضای خانواده یک جهش بیماریزا در ژن BRCA1 یا BRCA2 شناسایی شده باشد، سایر بستگان خونی نیز باید از نظر همان جهش مورد ارزیابی قرار گیرند.
احتمال انتقال این جهش به هر یک از فرزندان، خواهر یا برادر و والدین فرد مبتلا ۵۰ درصد است.
در این شرایط، معمولاً بررسی همان جهش شناختهشده (Targeted Testing) انجام میشود که نسبت به پنل کامل، سریعتر و مقرونبهصرفهتر است.
افراد با تبار یهودیان اشکنازی
در افراد با تبار یهودیان اشکنازی (Ashkenazi Jewish)، شیوع سه جهش خاص در ژنهای BRCA بهمراتب بیشتر از جمعیت عمومی است.
به همین دلیل، در برخی راهنماهای بینالمللی، انجام آزمایش ژنتیکی حتی در نبود سابقه شخصی یا خانوادگی سرطان نیز برای این افراد قابل توصیه است.
یافتن آزمایش جهش ژن BRCA
چگونه برای انجام آزمایش اقدام کنیم؟
اگر سابقه سرطان پستان، تخمدان، پروستات، پانکراس یا سایر سرطانهای ارثی در خانواده شما وجود دارد، نخستین گام، مشورت با پزشک یا مشاور ژنتیک است.
در این جلسه، اطلاعات زیر بررسی میشود:
- نوع سرطان در اعضای خانواده
- سن ابتلا به سرطان
- تعداد افراد مبتلا
- وجود چند سرطان در یک فرد
- نسبت خانوادگی افراد مبتلا
- نتایج آزمایشهای ژنتیکی قبلی
- تبار قومی، بهویژه یهودیان اشکنازی
بر اساس این اطلاعات، احتمال وجود یک سندرم سرطان ارثی ارزیابی شده و مناسبترین آزمایش برای شما انتخاب میشود.
نقش مشاور ژنتیک
مشاور ژنتیک پیش از انجام آزمایش، اطلاعات کاملی درباره موارد زیر در اختیار شما قرار میدهد:
- احتمال وجود جهش ژنتیکی
- مزایا و محدودیتهای آزمایش
- احتمال شناسایی واریانت با اهمیت نامشخص (VUS)
- پیامدهای نتایج برای سایر اعضای خانواده
- گزینههای پیشگیری، غربالگری و درمان
همچنین، پس از آماده شدن پاسخ آزمایش، مشاور ژنتیک در تفسیر نتایج و برنامهریزی مراقبتهای بعدی نقش مهمی ایفا میکند.
هزینه آزمایش BRCA
هزینه آزمایش به عوامل مختلفی بستگی دارد، از جمله:
- نوع آزمایش (بررسی یک جهش خاص یا پنل چندژنی)
- تعداد ژنهای بررسیشده
- فناوری مورد استفاده (مانند NGS و در صورت نیاز MLPA)
- آزمایشگاه انجامدهنده
- پوشش بیمه درمانی
بهطور کلی، بررسی یک جهش شناختهشده خانوادگی هزینه کمتری نسبت به پنل کامل سرطانهای ارثی دارد.
پیش از انجام آزمایش، بهتر است درباره هزینه، پوشش بیمه و مدت زمان آماده شدن نتیجه با آزمایشگاه یا پزشک معالج مشورت کنید.
انجام آزمایش ژن BRCA
آمادگی قبل از آزمایش
آزمایش ژنتیکی BRCA1 و BRCA2 معمولاً به آمادگی خاصی نیاز ندارد. این آزمایش میتواند بر روی نمونه خون، بزاق یا سلولهای مخاطی داخل گونه انجام شود. نوع نمونه بر اساس نظر پزشک، امکانات آزمایشگاه و روش مورد استفاده تعیین میشود.
پیش از انجام آزمایش، معمولاً مشاوره ژنتیک توصیه میشود تا فرد از اهداف آزمایش، مزایا، محدودیتها و پیامدهای احتمالی نتایج آگاه شود.
نمونه خون
نمونه خون رایجترین نمونه برای انجام آزمایش BRCA است.
– نیازی به ناشتا بودن وجود ندارد.
– مصرف غذا و مایعات پیش از نمونهگیری بلامانع است.
– مصرف داروهای معمول نیز معمولاً بر نتیجه آزمایش تأثیری ندارد، مگر اینکه پزشک دستور دیگری داده باشد.
نمونه بزاق
در برخی آزمایشگاهها، نمونه بزاق برای استخراج DNA استفاده میشود.
برای حفظ کیفیت نمونه، معمولاً توصیه میشود:
– حداقل ۳۰ دقیقه قبل از نمونهگیری از خوردن و آشامیدن خودداری کنید.
– از مصرف آدامس، آبنبات، سیگار و سایر محصولات دخانی استفاده نکنید.
– در صورت امکان، پیش از نمونهگیری دهان را با آب شسته و چند دقیقه صبر کنید.
نمونه سلولهای داخل گونه (Buccal Swab)
در این روش، سلولهای سطح داخلی گونه با استفاده از یک سواب یا برس استریل جمعآوری میشوند.
پیش از نمونهگیری بهتر است:
– دهان با آب شسته شود.
– از مصرف غذا یا نوشیدنی طبق دستور آزمایشگاه خودداری شود.
– دستورالعملهای ارائهشده توسط آزمایشگاه بهطور کامل رعایت گردد.
نمونهگیری چگونه انجام میشود؟
نمونه خون
نمونهگیری خون توسط پرسنل آموزشدیده انجام میشود و معمولاً کمتر از ۵ دقیقه زمان میبرد.
مراحل نمونهگیری عبارتاند از:
- ضدعفونی محل نمونهگیری (معمولاً ورید بازو)
- بستن گارو برای نمایان شدن ورید
- ورود سوزن استریل به داخل ورید
- جمعآوری مقدار مورد نیاز خون در لوله مخصوص
- خارج کردن سوزن و پانسمان محل نمونهگیری
در هنگام ورود سوزن ممکن است احساس درد یا سوزش خفیف ایجاد شود که معمولاً طی چند ثانیه برطرف میشود.
نمونه بزاق
در این روش، فرد مقدار مشخصی بزاق را درون لوله مخصوص جمعآوری میکند.
در برخی کیتها از پد یا اسفنج مخصوص برای جمعآوری بزاق استفاده میشود.
پس از تکمیل نمونهگیری، محلول نگهدارنده (Preservative) به نمونه افزوده میشود تا کیفیت DNA تا زمان انجام آزمایش حفظ شود.
فرآیند نمونهگیری معمولاً ۲ تا ۵ دقیقه طول میکشد.
نمونه سلولهای داخل گونه
در این روش، سواب یا برس استریل چندین بار بهآرامی روی سطح داخلی گونه چرخانده میشود تا تعداد کافی سلول اپیتلیال جمعآوری شود.
این روش:
– کاملاً بدون درد است.
– خونریزی ایجاد نمیکند.
– برای کودکان و افرادی که امکان خونگیری ندارند نیز مناسب است.
پس از نمونهگیری
در بیشتر موارد، فرد بلافاصله پس از نمونهگیری میتواند فعالیتهای روزمره خود را از سر بگیرد.
پس از نمونه خون
ممکن است موارد زیر بهطور موقت ایجاد شود:
– درد خفیف محل ورود سوزن
– کبودی مختصر
– حساسیت خفیف محل نمونهگیری
این علائم معمولاً طی چند روز بدون نیاز به درمان برطرف میشوند.
در صورت خونریزی، کافی است چند دقیقه محل نمونهگیری را با فشار ملایم نگه دارید.
پس از نمونه بزاق یا سواب گونه
هیچ محدودیتی برای خوردن، آشامیدن یا انجام فعالیتهای روزمره وجود ندارد.
نمونهها چگونه بررسی میشوند؟
پس از دریافت نمونه، DNA سلولها در آزمایشگاه استخراج میشود.
سپس با استفاده از روشهای پیشرفته زیستمولکولی، ژنهای مورد نظر بررسی میشوند.
امروزه در بیشتر آزمایشگاههای ژنتیک از فناوری توالییابی نسل جدید (Next-Generation Sequencing; NGS) استفاده میشود که امکان بررسی همزمان تعداد زیادی از ژنهای مرتبط با سرطانهای ارثی را فراهم میکند.
در صورت نیاز، برخی یافتهها با روش توالییابی سنگر (Sanger Sequencing) تأیید میشوند.
همچنین، در مواردی که احتمال حذف یا اضافهشدگیهای بزرگ در ژنهای BRCA مطرح باشد، ممکن است از روش MLPA (Multiplex Ligation-dependent Probe Amplification) برای بررسی این تغییرات استفاده شود.
چه مدت طول میکشد تا نتیجه آماده شود؟
مدت زمان آماده شدن نتیجه به نوع آزمایش و آزمایشگاه انجامدهنده بستگی دارد.
بهطور معمول:
– بررسی یک جهش شناختهشده خانوادگی طی ۱ تا ۳ هفته آماده میشود.
– پنل کامل چندژنی معمولاً ۲ تا ۶ هفته زمان نیاز دارد.
در برخی موارد، انجام بررسیهای تکمیلی یا تأیید نتایج ممکن است مدت زمان پاسخدهی را افزایش دهد.
دریافت نتیجه آزمایش
نتایج معمولاً توسط پزشک معالج یا مشاور ژنتیک به فرد اعلام میشود.
از آنجا که نتایج آزمایش BRCA میتوانند بر تصمیمهای درمانی، برنامههای غربالگری و حتی سلامت سایر اعضای خانواده تأثیر بگذارند، توصیه میشود تفسیر نتایج حتماً با مشاوره ژنتیک همراه باشد.
در جلسه مشاوره، موارد زیر بررسی میشوند:
– مفهوم نتیجه آزمایش
– میزان خطر ابتلا به سرطان
– برنامه مناسب غربالگری
– گزینههای پیشگیری
– ضرورت انجام آزمایش برای سایر اعضای خانواده
– پیامدهای نتایج برای فرزندان و بستگان درجه یک
آگاهی از نتیجه آزمایش، این امکان را فراهم میکند که اقدامات پیشگیرانه و برنامههای پایش سلامت بهصورت فردمحور طراحی شوند و در صورت نیاز، درمانهای هدفمند بر اساس وضعیت ژنتیکی فرد انتخاب شوند.
تفسیر نتایج آزمایش ژنتیکی BRCA
نتایج آزمایش ژنتیکی BRCA1 و BRCA2 مشخص میکند که آیا در ژنهای بررسیشده تغییر ژنتیکی بیماریزا وجود دارد یا خیر. تفسیر صحیح نتایج باید با توجه به سابقه فردی، سابقه خانوادگی، یافتههای بالینی و بر اساس دستورالعملهای معتبر بینالمللی مانند ACMG/AMP انجام شود.
نتایج این آزمایش معمولاً در یکی از سه گروه زیر گزارش میشوند:
نتیجه منفی (Negative)
نتیجه منفی به این معناست که در ژنهای بررسیشده، هیچ جهش بیماریزای شناختهشده شناسایی نشده است.
با این حال، نتیجه منفی همیشه به معنای طبیعی بودن خطر ابتلا به سرطان نیست.
دو حالت ممکن است وجود داشته باشد:
منفی واقعی (True Negative)
اگر در یکی از اعضای خانواده، یک جهش بیماریزای مشخص در ژن BRCA شناسایی شده باشد و همان جهش در فرد مورد بررسی یافت نشود، نتیجه منفی واقعی محسوب میشود.
در این شرایط، خطر ابتلا به سرطانهای مرتبط با BRCA تقریباً مشابه جمعیت عمومی خواهد بود، اگرچه سایر عوامل خطر همچنان باید مدنظر قرار گیرند.
منفی غیرقابل تفسیر (Uninformative Negative)
اگر هیچ فردی از خانواده قبلاً آزمایش ژنتیکی انجام نداده باشد یا جهش شناختهشدهای در خانواده وجود نداشته باشد، نتیجه منفی ممکن است بهطور کامل احتمال وجود یک زمینه ژنتیکی را رد نکند.
در چنین شرایطی ممکن است:
– جهش در ژن دیگری وجود داشته باشد.
– نوعی از جهش با فناوری فعلی قابل شناسایی نباشد.
– علت سرطان، غیرارثی باشد.
بنابراین، تصمیمگیری درباره ادامه غربالگری باید بر اساس سابقه فردی و خانوادگی انجام شود.
نتیجه مثبت (Positive)
نتیجه مثبت نشاندهنده وجود یک جهش بیماریزا (Pathogenic) یا احتمالاً بیماریزا (Likely Pathogenic) در ژن BRCA1 یا BRCA2 است.
وجود این جهش به معنای ابتلای قطعی به سرطان نیست، بلکه نشان میدهد که خطر ابتلا در طول زندگی نسبت به جمعیت عمومی افزایش یافته است.
همچنین، این نتیجه میتواند بر انتخاب روش درمان در بیماران مبتلا به سرطان نیز تأثیرگذار باشد؛ برای مثال، در برخی بیماران استفاده از مهارکنندههای PARP ممکن است بر اساس نوع جهش توصیه شود.
از آنجا که جهشهای BRCA بهصورت اتوزومال غالب (Autosomal Dominant) به ارث میرسند، هر یک از فرزندان، خواهران، برادران و سایر بستگان درجه یک فرد حامل، ۵۰ درصد احتمال دارند همان جهش را به ارث برده باشند.
واریانت با اهمیت نامشخص (Variant of Uncertain Significance; VUS)
گاهی آزمایش، یک تغییر ژنتیکی را شناسایی میکند که هنوز شواهد علمی کافی برای تعیین بیماریزا یا خوشخیم بودن آن وجود ندارد.
به این وضعیت واریانت با اهمیت نامشخص (VUS) گفته میشود.
در صورت گزارش VUS:
– نباید بر اساس آن جراحی پیشگیرانه یا درمان خاصی انجام شود.
– تصمیمات درمانی باید بر اساس سابقه فردی و خانوادگی اتخاذ شوند.
– با پیشرفت دانش ژنتیک، ممکن است این واریانت در آینده بهعنوان خوشخیم یا بیماریزا طبقهبندی شود.
در صورت تغییر طبقهبندی، آزمایشگاه یا مشاور ژنتیک میتواند اطلاعات جدید را در اختیار بیمار قرار دهد.
طبقهبندی واریانتهای ژنتیکی
بر اساس راهنمای ACMG/AMP، واریانتهای ژنتیکی در پنج گروه طبقهبندی میشوند:
– خوشخیم (Benign)
– احتمالاً خوشخیم (Likely Benign)
– واریانت با اهمیت نامشخص (VUS)
– احتمالاً بیماریزا (Likely Pathogenic)
– بیماریزا (Pathogenic)
در صورت مثبت بودن آزمایش چه اقداماتی توصیه میشود؟
در صورت شناسایی یک جهش بیماریزا، پزشک یا مشاور ژنتیک برنامهای متناسب با شرایط فرد طراحی میکند که ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- غربالگری دقیقتر سرطان
هدف از غربالگری، تشخیص سرطان در مراحل اولیه و افزایش احتمال درمان موفق است.
بسته به جنس، سن و نوع جهش، برنامه غربالگری ممکن است شامل موارد زیر باشد:
– ماموگرافی سالانه
– MRI پستان با تزریق ماده حاجب
– معاینه منظم پستان توسط پزشک
– آزمایش PSA برای غربالگری سرطان پروستات در مردان واجد شرایط
– تصویربرداری یا بررسیهای اختصاصی برای سرطان پانکراس در افراد منتخب
«نکته: غربالگری سرطان تخمدان با سونوگرافی ترانسواژینال و آزمایش CA-125 حساسیت و ویژگی محدودی دارد و جایگزین اقدامات پیشگیرانه در افراد پرخطر نیست.»
- درمان دارویی برای کاهش خطر
در برخی افراد، پزشک ممکن است درمان دارویی پیشگیرانه را توصیه کند.
داروهای مورد استفاده ممکن است شامل موارد زیر باشند:
– تاموکسیفن (Tamoxifen)
– رالوکسیفن (Raloxifene)
این داروها میتوانند خطر ابتلا به سرطان پستان را در برخی زنان پرخطر کاهش دهند.
همچنین، مصرف قرصهای ترکیبی جلوگیری از بارداری ممکن است خطر سرطان تخمدان را در برخی زنان کاهش دهد، اما انتخاب این روش باید پس از بررسی دقیق مزایا و خطرات انجام شود.
- جراحی کاهشدهنده خطر
در برخی افراد با خطر بسیار بالا، ممکن است جراحی پیشگیرانه توصیه شود.
این اقدامات شامل موارد زیر هستند:
– برداشتن پیشگیرانه پستانها (Risk-Reducing Mastectomy)
– برداشتن پیشگیرانه تخمدانها و لولههای فالوپ (Risk-Reducing Salpingo-Oophorectomy)
تصمیمگیری درباره این جراحیها باید پس از مشاوره با متخصص ژنتیک، جراح پستان و متخصص زنان انجام شود.
آیا نتایج آزمایش دقیق هستند؟
آزمایشهای ژنتیکی امروزی از دقت بسیار بالایی برخوردار هستند.
فناوریهایی مانند NGS، همراه با روشهای تأییدی مانند Sanger Sequencing و MLPA، حساسیت و ویژگی بسیار بالایی برای شناسایی بیشتر انواع جهشهای شناختهشده دارند.
با این حال:
– هیچ آزمایشی ۱۰۰ درصد بدون خطا نیست.
– ممکن است برخی انواع نادر جهشها یا تغییرات ژنتیکی هنوز شناخته نشده باشند.
– با پیشرفت دانش ژنتیک، امکان شناسایی و تفسیر دقیقتر واریانتها در آینده فراهم خواهد شد.
آیا به آزمایشهای تکمیلی نیاز است؟
در صورت شناسایی یک جهش بیماریزا، پزشک ممکن است بر اساس سن، جنس، سابقه خانوادگی و وضعیت بالینی، انجام برخی بررسیهای تکمیلی را توصیه کند.
این بررسیها ممکن است شامل موارد زیر باشند:
– ماموگرافی
– MRI پستان
– سونوگرافی پستان در موارد منتخب
– آزمایش PSA
– بررسیهای اختصاصی سرطان پانکراس در افراد واجد شرایط
– ارجاع به مشاور ژنتیک برای بررسی سایر اعضای خانواده
در برخی شرایط نیز انجام آزمایش ژنتیکی برای بستگان درجه یک توصیه میشود.
پرسشهایی که میتوانید از پزشک یا مشاور ژنتیک بپرسید
در جلسه مشاوره، مطرح کردن پرسشهای زیر میتواند به تصمیمگیری آگاهانه کمک کند:
– نتیجه آزمایش من چه مفهومی دارد؟
– خطر ابتلای من به سرطان چقدر افزایش یافته است؟
– آیا لازم است برنامه غربالگری من تغییر کند؟
– آیا اقدامات پیشگیرانه یا درمان دارویی برای من مناسب است؟
– آیا اعضای خانواده من نیز باید آزمایش ژنتیکی انجام دهند؟
– در صورت گزارش VUS، چه اقداماتی باید انجام شود؟
– آیا ممکن است نتیجه آزمایش در آینده با اطلاعات علمی جدید تغییر کند؟
– این نتیجه چه تأثیری بر فرزندان و سایر بستگان من خواهد داشت؟
سایر آزمایشات
آزمایش تعیین هویت
آزمایش BRCA
هورمون محرک تیروئید
هورمون استروژن